Adli Tıp Ve Kriminalistik

Ninhidrin yerine petrol eteri bazlı DFO (1,8-Diazafluoren-9-one) reaktifi uygulanmalı ve parça 100°C kuru ısıda 20 dakika inkübe edilmelidir. Geliştirilen izler 505 nm dalga boylu dalga filtreli yeşil ışık kaynağı ve turuncu bariyer filtreli makro lens ile fotoğraflanmalıdır.

Olay yerinden alınan ıslak svaplar doğrudan kapalı plastik tüpe konulmamalı, pamuklu uçları sahra kurutma kitlerinde veya laminar akışlı kabinlerde tamamen kurutulmalıdır. Kuruyan svaplar nefes alabilen kağıt bazlı delil zarflarına yerleştirilmeli ve soğuk zincir (+4°C) altında laboratuvara transfer edilmelidir.

Balistik deliller toplanırken kesinlikle pudrasız nitril eldivenler kullanılmalı ve her bir kovan için tek kullanımlık plastik uçlu delil pensleri tercih edilmelidir. Toplanan mühimmat, sürtünme izi ve mikro çizik oluşumunu engellemek amacıyla içi sünger destekli rijit plastik delil kutularına yerleştirilmelidir.

Sahte pozitifliği ayırt etmek amacıyla Luminol parlamasının hızı izlenmelidir; kan lekesi parlaması daha uzun sürerken ağartıcı kalıntıları ani parlama ve sönme gösterir. Şüpheli alanlara hemoglobin spesifik immünokromatografik şerit testleri (Hexagon OBTI) uygulanarak insan kanı varlığı olay yerinde kesinleştirilmelidir.

Yangın yeri hidrokarbon delilleri kesinlikle polietilen torbalara konulmamalıdır. Gaz sızdırmazlığı onaylı Naylon 6 veya Teflon bazlı özel yangın delil torbaları veya temiz, sızdırmaz contalı metal delil kutuları kullanılmalı ve kromatografik analiz öncesinde headspace boşluğu korunmalıdır.

Venöz kanın alınamadığı ileri derece çürüme vakalarında, toksikolojik tarama için alternatif matris olarak kranium açılarak vitreus sıvısı (göz içi sıvısı), derin yerleşimli psoas kas dokusu parçası veya kavitelerden femoral kemik iliği numunesi steril trokar vasıtasıyla çekilmelidir.

Dokunun otolizini durdurmak için fiksatif solüsyon hacmi, alınan doku hacminin en az 10 ila 20 katı olmalıdır. Kullanılan formalin %10'luk nötralize tamponlu formaldehit solüsyonu (pH 7.0-7.2) olmalı, büyük organ kesitleri takibe alınmadan önce maksimum 1 cm kalınlığında dilimlenerek solüsyonun merkeze nüfuz etmesi sağlanmalıdır.

Otopsi masasında ceset yıkanmadan önce ateşli silah giriş yarası çevresi kuru svap ve sodyum rodizonat testi ile kimyasal taramaya tabi tutulmalıdır. Yara çevresindeki doku eksizyonu yapılmadan önce çoklu dalga boyuna sahip adli ışık kaynağı (ALS) altında 415 nm ve infrared (IR) modda incelenerek çıplak gözle görülmeyen barut dövme (tatuaj) sınırları fotoğraflanmalıdır.

Suda boğulma tanısını kesinleştirmek için cesedin kapalı tübüler kemiklerinden (femur veya humerus) steril şartlarda kemik iliği numunesi alınmalıdır. Kimyasal sindirim (asit destruksiyonu) prosesi tamamen izole bir laminar kabinde yürütülmeli ve elde edilen diatom türleri, olayın meydana geldiği su ortamından alınan referans numunelerle taksonomik olarak çakıştırılmalıdır.

Adli otopsi salonlarında hava değişim katsayısı saatte en az 12 devir olacak şekilde negatif basınçlı havalandırma sistemi işletilmelidir. Kemik kesimlerinde kesinlikle yüksek emiş gücüne sahip HEPA filtreli vakum tertibatlı osilasyonlu testereler kullanılmalı, personel minimum FFP3/N95 ventilli maske ve adli yüz siperliği kuşanmalıdır.

Kuantifikasyon sonucunda DNA konsantrasyonu <0.1 ng/µL ise mini-STR primeri içeren özel adli multipleks PCR kitleri tercih edilmelidir. Amplifikasyon döngü sayısı (cycle) artırılmalı ve PCR reaksiyon karışımına melanin veya humik asit gibi inhibitörleri bloke eden sığır serum albümine (BSA) takviyesi yapılmalıdır.

Karışık DNA profillerinin dekonvolüsyonu (ayrıştırılması) için geleneksel istatistiksel yöntemler yerine, adli geçerliliği kanıtlanmış olasılıksal genotipleme yazılımları (probabilistic genotyping - örn: EuroForMix, STRmix) kullanılmalıdır. Yüksek yoğunluklu majör profil pikleri filtrelenerek minör bileşene ait aleller adli genetik veri tabanı (CODIS) formatında analiz edilmelidir.

Kemik örnekleri sıvı azot altında kriyojenik öğütücülerle mikronize kemik tozu haline getirilmelidir. İzolasyon aşamasında kalsiyum iyonlarını şelatlayarak uzaklaştırmak için yüksek konsantrasyonlu EDTA içeren demineralizasyon tamponu (buffer) kullanılmalı ve inkübasyon süresi 56°C'de en az 24 saate uzatılarak proteinaz K aktivitesi maksimuma çıkarılmalıdır.

Enzimatik aktivite kaybı olan şüpheli lekelerde asit fosfataz testi yerine, sperm hücre proteinine spesifik olan ve denatürasyondan etkilenmeyen Prostat Spesifik Antijen (PSA/p30) veya MHS-5 (seminal vezikül spesifik) immünokromatografik membran test kasetleri uygulanmalıdır. Hücresel teyit için preparatlar Noel ağacı (Christmas Tree) boyama yöntemiyle boyanarak spermatozoa baş ve kuyruk yapıları faz kontrast mikroskobunda doğrulanmalıdır.

Adli DNA izolasyon hatlarında kesinlikle hidrofobik filtreli, aerosol bariyerli steril pipet uçları kullanılmalıdır. Her ekstraksiyon ve PCR serisinde en az bir adet negatif kontrol (blank) ve bir adet bilinen allel yapısına sahip pozitif kontrol numunesi yürütülmeli; blank numunede herhangi bir allel piki görüldüğü anda tüm seri iptal edilerek kontaminasyon haritalandırması yapılmalıdır.

Basit protein çökertme yerine, kandan uyuşturucu ve toksan izolasyonunda Katı Faz Ekstraksiyonu (SPE - Solid Phase Extraction) veya Sıvı-Sıvı Ekstraksiyonu (LLE) metodolojisine geçilmelidir. Analiz döngüsünde numune matrisine uygun döteryum ile işaretlenmiş iç standartlar (deuterated internal standards) eklenerek iyonizasyon baskılanması yazılımsal olarak kompanse edilmelidir.

Adli alkol tayini için alınan kan numuneleri kesinlikle hacim başına minimum %1 (w/v) konsantrasyon sağlayacak şekilde Sodyum Florür (NaF) ve potasyum oksalat içeren gri kapaklı vakumlu tüplere alınmalıdır. Headspace Gaz Kromatografisi (HS-GC-FID) analizinde, kanda fermantasyon ürünü olan mikroorganizma kaynaklı alkolü ayırt etmek için etanol piki ile birlikte n-propanol ve asetaldehit seviyeleri de eş zamanlı kromatografik olarak taranmalıdır.

Saç numuneleri ekstraksiyon işlemine alınmadan önce dekontaminasyon protokolüne tabi tutulmalıdır. Saçlar sırasıyla diklorometan, metanol ve saf su ile çoklu yıkama döngüsünden geçirilmeli, son yıkama sıvısı LC-MS/MS'te analiz edilmelidir. Saç şaftı içindeki uyuşturucu tespiti için ana uyuşturucu madde piki ile birlikte vücutta metabolize olduğunu kanıtlayan metabolit piki (örn: Kokain için Benzoylekgonin, Eroin için 6-MAM) aranmalıdır.

Bilinmeyen yeni psikoaktif maddelerin yapısal aydınlatılması için sadece GC-MS kütüphane indekslerine güvenilmemelidir. Yüksek çözünürlüklü Kütle Spektrometrisi (HRMS) veya Quadrupole-Time-of-Flight (Q-TOF-MS) cihazları kullanılarak molekülün tam kütle ağırlığı (exact mass) virgülden sonra 4 basamak hassasiyetle ölçülmeli ve fragmentasyon haritalandırması ile de-novo yapı tayini yapılmalıdır.

Siyanür şüpheli dokular (özellikle mide içeriği ve kan) bekletilmeden derivatizasyon işlemine alınmalıdır. Headspace enjeksiyon flakonlarına (vial) alınan numuneye internal standart eklendikten sonra ortam pH'ı sülfürik asit ile aniden düşürülerek serbest kalan HCN gazı kapalı sistemde HS-GC-NPD cihazına transfer edilerek azot-fosfor dedektörü ile mikron düzeyinde ölçülmelidir.

Deforme olmuş çekirdeklerin yiv-set karakteristiklerinin çıkarılması için geleneksel 2D optik mikroskoplar yerine 3D Adli Topografi ve Yüzey Profilometre cihazları kullanılmalıdır. Çekirdek yüzeyi mikron düzeyinde taranarak yiv-set izlerinin derinlik profili çıkarılmalı ve bilgisayar ortamında dijital olarak düzlemselleştirilerek (unwrapping) şüpheli silah namlu referans izleri ile otomatik çakıştırılmalıdır.

Atış artığı svapları olay sonrasında zaman kaybedilmeden, şüpheli kelepçelenmeden önce alınmalıdır. Analizde sadece kimyasal renk testleri değil, SEM-EDS (Enerji Dağılımlı X-Işını Spektrometresi entegre Taramalı Elektron Mikroskobu) kullanılmalıdır. Yüzey otomatik taranarak kurşun (Pb), baryum (Ba) ve antimon (Sb) elementlerini eş zamanlı içeren mikron boyutlu küresel morfolojideki GSR partikülleri aranmalıdır.

Silinen seri numarasının altındaki metal tabakada sıkışma nedeniyle oluşan kristal deformasyonunu (gerinim alanı) ortaya çıkarmak için kimyasal dağlama (chemical etching) metodu uygulanmalıdır. Yüzeye sırasıyla hidroklorik asit, bakır klorür ve su içeren Fry reaktifi (Fry's reagent) asit solüsyonu lokal olarak pamukla uygulanmalı, metalin mikron düzeyinde çözünme hızı farkı takip edilerek alttaki orijinal numara görünür kılınmalıdır.

Mürekkep yaşının belirlenmesi için mürekkep formülasyonunda bulunan uçucu solvent bileşeni olan 2-Fenoksietanol (2-PE) miktarı analiz edilmelidir. Belgeden mikro punch aletiyle alınan delikler yardımıyla solvent, GC-MS cihazında Headspace-SPME (Katı Faz Mikroekstraksiyonu) tekniğiyle ekstrakte edilmeli ve zaman içindeki 2-PE desorpsiyon hızı hesaplanarak belgenin sahtecilik kronolojisi çıkarılmalıdır.

Kağıt ve mürekkep bileşenlerinin orijinalliğini doğrulamak için Video Spektral Karşılaştırıcı (VSC) cihazları kullanılmalıdır. Belgeye infrared lüminesans, co-axial aydınlatma ve transmit ışık modları uygulanarak, kağıt hamurunun içine gömülü orijinal pamuk lifleri ile sahte boyama çizgileri ayırt edilmeli, optik değişken mürekkeplerin (OVI) dalga boyu kırılmaları spektral grafik olarak doğrulanmalıdır.

Geleneksel morfolojik kemik aşınma indeksleri yerine, kemik iliği ve kortikal tabakadaki kararlı izotop analizleri (Karbon-14 ve Azot-15 izotop oranları) kütle spektrometresi (IRMS) ile ölçülmelidir. Toprak numunelerinden alınan entomolojik kalıntılar ve pupa kabuklarının taksonomik evreleri de incelenerek iskeletleşme süreci multi-disipliner olarak modellenmelidir.

Morfolojik ölçümlerin yapılamadığı kalsine kemik parçalarında, diş pulpası veya petröz kemik (şakak kemiğinin iç kısmı) fragmanlarından DNA izolasyonu hedeflenmelidir. İzole edilen DNA, amelogenin gen bölgesi ve Y-STR belirteçleri içeren adli Multipleks PCR kitleri ile amplifike edilerek elektroforezde X ve Y kromozom piki varlığına göre cinsiyet kesin olarak tayin edilmelidir.

Atrisyondan etkilenen kron aşınma indeksleri yerine, diş kökü dentin saydamlaşması (root dentin translucency) derinliği mikroskop altında ölçülmelidir. Diş kökündeki sementum tabakasının yıllık halka sayımı (cemental annulation) histolojik kesit alınarak polarize ışık mikroskobunda yapılmalı, böylece kişinin takvim yaşı +/- 2 yıl hassasiyetle doğrulanmalıdır.

Kafatasının 3D lazer tarayıcılar ile milimetrik dijital modeli çıkarılmalıdır. Yeniden yapılandırma yazılımında, antropolojik analizle belirlenen yaş, cinsiyet ve spesifik etnik kökene ait güncel 3D ultrasonik canlı doku derinlik matrisi (tissue depth markers) referans noktalarına yerleştirilmeli, dijital anatomik kas lifi modelleme algoritması işletilerek adli kimliklendirme eşleşmesi sağlanmalıdır. Harici antropolojik kayıtlar CODIS ve balistik verilerle entegre edilmelidir.

Olay yerinden toplanan en büyük sinek larvaları (Calliphoridae) derhal %70'lik alkolde fikse edilerek büyüme durdurulmalı ve arka spirakül morfolojisine göre instar evresi belirlenmelidir. Çevredeki meteoroloji istasyonlarından birikimli doğrusal sıcaklık verileri (ADD - Accumulated Degree Days) çekilmeli ve larva dokusundaki entomotoksikolojik uyuşturucu konsantrasyonu hesaba katılarak ölüm saati düzeltme katsayısı ile yeniden hesaplanmalıdır.

Şüpheli mobil cihaz ele geçirildiği anda hat kesilmeden hemen Faraday kafesi özellikli delil torbalarına yerleştirilmeli veya cihaz manüel olarak 'Uçak Modu'na alınmalıdır. Adli bilişim laboratuvarında mantıksal (logical) veya fiziksel (physical) imaj alımı öncesinde write-blocker (yazma koruyucu) donanımlar araya bağlanmalı, bit düzeyinde kopyalama (bit-stream image) yapılarak SHA-256 hash değeri mühürlenmelidir.

SSD üzerinde TRIM ve garbage collection işlemleriyle fiziksel olarak temizlenmiş blokların doğrudan geri getirilemeyebileceği kabul edilerek inceleme yalnızca silinen dosyanın ham blok kurtarmasına bağlanmamalıdır. Adli imaj üzerinde dosya sistemi metadata kayıtları, ayrılmamış alan, yedekler, gölge kopyalar, senkronizasyon klasörleri, uygulama önbellekleri, küçük resimler, loglar ve diğer ilişkili artefaktlar incelenmeli; varsa aynı verinin başka cihaz, harici ortam veya yetkili veri kaynağındaki kopyaları adli usule uygun biçimde toplanmalı ve hash değerleriyle doğrulanmalıdır.

Cihaz açık durumda ele geçirildiyse, kapatılmadan önce canlı bellek dökümü (RAM dump) adli bilişim araçlarıyla (örn: Volatility) alınmalıdır. RAM dökümü analizi ile bellek arabelleğine sıkışmış durumdaki aktif BitLocker deşifre anahtarları (clear key) ve VeraCrypt master şifre kalıntıları taranarak cımbızlanmalı ve imaj diske uygulanmalıdır.

Görsel deliller üzerinde piksel düzeyinde gürültü analizi (PRNU - Photo Response Non-Uniformity) uygulanarak videonun kaynak kamera sensör parmak izi ile uyuşup uyuşmadığı kontrol edilmelidir. Ses kayıtlarında ise insan gırtlak anatomisinin üretemeyeceği mikro frekans boşlukları ve yapay zeka jeneratör artefaktları adli spektrografik ses analiz yazılımları ile taranarak sahtecilik raporlanmalıdır.

Görüntüler adli netleştirme yazılımlarına (örn: Amped Five) alınmalıdır. Kareler arası entegrasyon (frame averaging) metodu ile art arda gelen video kareleri üst üste bindirilerek rastgele pikselsel gürültüler elenmeli, dekonvolüsyon filtreleri (Wiener deconvolution) uygulanarak motion blur bulanıklığı matematiksel olarak tersine çevrilmeli ve plaka geometrisi görünür kılınmalıdır.